JHWH, de Godsnaam

JHWH, de godsnaam, de naam van God
JHWH, de godsnaam

God heeft een naam. Tenminste… als we de Bijbel mogen geloven. In Jesaja 42:8 lezen we: “Ik ben de HERE, dat is mijn naam“. De oorspronkelijke Joodse versie luidt hetzelfde. Alleen staat daar in plaats van “De HERE” de naam “JHWH” (יהוה).

JHWH is de naam van God en in de protestantse traditie wordt die naam steevast met de HEER of HERE vertaald. Een van de redenen voor die keuze is dat de Schriftgeleerden niet met zekerheid kunnen vaststellen hoe de naam JHWH moet worden uitgesproken.

de onuitsprekelijke naam

In de Joodse traditie wordt JHWH de ‘sjem Hameforasj’ genoemd, ofwel de onuitspreekbare naam. Geen vrome Jood zal de naam laten weerklinken. Bij het voorlezen uit de Thora zal hij de letters JHWH vervangen door het woord ‘adonai’, wat ‘heer’ betekent. Dat doet hij op grond van de Bijbelverzen Deuteronomium 5:11 en 28:58, die, in een strikte uitleg, het uitspreken van de Godsnaam verbieden.

Ook uit het tetragrammaton zelf valt niet af te leiden hoe het moet worden uitgesproken. Het Hebreeuws kende namelijk alleen maar medeklinkers. De klinkers moest de lezer er zelf bij bedenken. Pas in de middeleeuwen hebben de Masoreten de ‘teamim‘ ontwikkeld, oftewel klinkertekens. Ze plaatsten die onder of boven de medeklinkers om de uitspraak van een woord weer te geven.

uitspraakvormen van JHWH

Als Christenen het over de Godsnaam hebben, spreken ze vaak over ‘Jahwè’ of ‘Jahwee’. Dat gebruik is expliciet gemaakt in de katholieke Willibrordvertaling uit 1975, waarin de naam JHWH consequent met ‘Jahwe’ is vertaald. Maar aangezien die keuze tot protesten van Joodse kant leidde, zijn de katholieken in hun vertaling uit 1995  weer tot ‘de HEER’ teruggekeerd.

Christenen die een andere weg kiezen, zijn de Jehova’s getuigen. In hun Bijbel vertalen ze het tetragrammaton met ‘Jehova’ en die naam spreken ze met liefde uit. Ze beroepen zich bij het gebruik van de naam op Exodus 3:15 waar staat: “JHWH (…), dit is mijn naam voor eeuwig en zo wil ik aangeroepen worden van geslacht tot geslacht“.

De uitspraak ‘Jehova’ baseren ze op de teamim bij de Masoretische Thora. Zoals ik hierboven al uiteen heb gezet, zijn die klinkertekens pas in de middeleeuwen toegevoegd. En bij de naam ‘JHWH’ hebben de Masoreten de teamim van het woord ‘adonai’ gezet, omdat de Joden de Godsnaam daar altijd door vervangen. De uitspraak ‘Jehova’ is dus nooit zo door de Masoreten bedoeld.

de uitspraak in de oudheid

Niet altijd is de naam JHWH onuitspreekbaar geweest. Er waren tijden dat hij wel uit Joodse mond klonk; éénmaal per jaar, op Grote Verzoendag; door slechts één persoon, de hogepriester. Die deed dat in de Joodse tempel. Totdat Titus die in 70 CE verwoestte. Daarna werd het stil op de Tempelberg.

De Joodse historicus Josephus is ooggetuige geweest van zo’n moment waarop de Godsnaam door de tempel schalde. In zijn verslag over de Joodse oorlog schreef hij dat de hogepriester daarbij een tulband droeg met een gouden kroon “waarin de heilige naam gegraveerd was. Die bestaat uit vier vocalen“. Helaas is dat het enige wat hij over de Godsnaam prijsgeeft. Aangezien het Hebreeuws geen vocalen kent en Josephus zelf in het Grieks schreef, is het vermoeden dat hij op de Griekse transliteratie van de naam doelde.

Vier vocalen, dat is dus alles wat we via Josephus weten, niet welke vocalen. Het enige wat we met die informatie kunnen doen, is ermee naar soortgelijke woorden in de Bijbel kijken. Het meest verwante woord is JHWDH (יהודה); in het Nederlands vertaald ‘Juda‘. Het is de naam van een oud Joodse koninkrijk dat Jeruzalem als hoofdstad had, en het betekent ‘prijzen’ of ‘loven’. Het is trouwens ook de naam van de stamvader van Jezus. De Hebreeuwse uitspraak van JHWDH is Jehoeda. Naar analogie daarvan zou JHWH als Jehoewa uitgesproken kunnen zijn.

de kolom van Soleb

Een nog oudere bron is de kolom van Soleb, een Egyptische zuil uit 1500 BCE. In de zuil is de onderstaande inscriptie uitgehakt. Het is een verwijzing naar de destijds nomadische Joden. Volgens vooraanstaande Egyptologen is het duidelijk dat de tekens y, h en w3 samen de Godsnaam vormen.

kolom Soleb, Godsnaam, JHWH
inscriptie in de kolom van Soleb

Over de uitspraak van Egyptische klinkers is over het algemeen ook weinig bekend. Maar dat is gelukkig anders waar het de transcriptie van buitenlandse namen betreft. In dat geval maakten de Egyptenaren namelijk gebruik van ‘maters lectionis‘ ofwel ‘leesmoeders’. Dat zijn medeklinkertekens die een klinker symboliseren. In dat systeem stond y voor i, w voor oe en 3 voor a. Ook bij de Egyptenaren klinkt de Godsnaam dus als Jehoewa.

JHWH in De Derde Tempel

In mijn roman ‘De Derde Tempel’ komt een scène voor waarin Titus, na zijn verovering van Jeruzalem, aan Josephus vraagt, hoe de naam van de God der Joden luidt. In de hoop daarmee zijn tempel te redden, spreekt Josephus de naam uit. Ik lang nagedacht over de vraag hoe ik dat moment het beste kon verwoorden. Uiteindelijk heb ik voor de volgende formulering gekozen: “De naam van de Heer is … JHWH!!!“.