paus Anacletus I

Anacletus
paus Anacletus I

Van paus Anacletus I weten we zeer weinig. In zijn ‘Kerkgeschiedenis‘ meldt Eusebius niet meer dan het jaar waarin Anacletus zijn voorganger Linus is opgevolgd. In tegenstelling tot paus Clemens I heeft Anacletus ook geen enkel geschrift van zijn hand nagelaten. Alleen zijn naam geeft informatie: Anacletus werd in zijn tijd Anencletus genoemd, naar het Griekse ‘Ανέγκλητος’, dat ‘de onschuldige’ betekent.

Dat er over paus Anacletus I nauwelijks informatie beschikbaar was, heb ik nooit als nadeel ervaren. Het gaf mij juist vrijheid. De ruimte die het mij bood, heb ik gebruikt om in mijn roman ‘De Derde Tempel‘ een conflict uit te werken dat mij al jaren boeit, namelijk dat tussen de Orthodoxie en de Gnostiek binnen de Christelijke kerk. Het is een conflict dat al in tal van andere romans aan de orde is geweest, zoals Dan Browns ‘Da Vinci code’ en Umberto Eco’s ‘Slinger van Foucault’, maar in die romans gaat het over strijd en macht, terwijl ik meer geïnteresseerd ben in de verschillen in visie die aan het conflict ten grondslag liggen.

Gnostiek

Zoals de lezers van de hierboven genoemde romans weten, heeft het Vaticaan de Gnostiek altijd te vuur en te zwaard bestreden: het Hermetisme, de Manicheeërs en de Katharen zijn met wortel en tak uitgeroeid. Daar had het Vaticaan een goede reden voor: de Gnostiek erkende namelijk geen religieus gezag. Volgens de Gnostieke opvatting droeg de mens een goddelijk vonk in zijn hart en als hij daarnaar luisterde, leidde die hem naar het goede. De Katholieke opvatting is echter dat de paus als plaatsvervanger van Jezus weet wat goed voor de gelovige is.

Vanuit machtspolitiek oogpunt verbaast de vervolging van de Gnostiek door de Katholieke kerk mij dus niet. Theologisch bezien, vind ik het echter minder begrijpelijk. De apostel Paulus schrijft in zijn brieven aan de Efeziërs, de Romeinen en de Korinthiërs nota bene dat de mens de tempel van God is en dat God in hem woont. Volgens mij is dat hetzelfde. Nog niemand heeft mij in elk geval kunnen uitleggen waarin de (Bijbelse) opvattingen van Paulus en het Gnostieke standpunt verschillen.

Ondanks de vervolging door het Vaticaan, is de Gnostiek nooit volledig uit onze maatschappij verdwenen. Ook in de moderne tijd duiken er nog met regelmaat genootschappen op die zich de erfgenamen van de Gnostieke traditie noemen.

Ironisch genoeg heeft de vervolging er zelfs toe bijgedragen dat de Gnostiek de tand des tijds heeft overleefd. Uit lijfsbehoud begroeven in de vierde eeuw monniken namelijk bij het Egyptische plaatsje Nag Hammadi een kruik met verboden literatuur. Die kruik werd pas in 1945 door een boer teruggevonden.

Maria Magdalena

In de kruik zaten verschillende leren banden met geschriften. Een deel daarvan heeft de boer verbrand omdat hij dacht dat ze waardeloos waren, maar 52 geschriften zijn (geheel of gedeeltelijk) bewaard gebleven. Daartussen zaten onbekende evangeliën, handelingen, openbaringen en brieven van apostelen. Tezamen geven ze een gedetailleerd beeld van de Gnostieke opvattingen uit die tijd. Ook werpen ze nieuw licht op de vroegste ontwikkeling van het Christendom.

Een van de belangrijkste figuren binnen de Gnostieke traditie bleek Maria Magdalena. Ze was niet alleen de vrouw van Jezus, maar ook zijn leidende discipel. Ze was belangrijker dan de andere apostelen. Als je het evangelie van Maria Magdalena mag geloven, heeft Jezus haar al zijn kennis geopenbaard.

De Katholieke kerk heeft die voorname positie van Maria Magdalena altijd bestreden. Volgens sommige geleerden omdat daarmee de vrouw in orthodoxe ogen een te voorname rol toebedeeld kreeg, volgens anderen alleen maar om de Gnostici de wind uit de zeilen te nemen.

De bestrijding is in elk geval succesvol geweest. Aan het eind van de zesde eeuw werd Maria Magdalena door Paus Gregorius I expliciet gelijkgesteld aan de zondige vrouw uit Lucas 7 en dat beeld heeft, hoewel er geen enkele Bijbelse grond voor is, tot nu toe stand gehouden. Tegenwoordig zouden we dat een karaktermoord noemen.

update

Het bovenstaande schreef ik in mei 2015. Op dat moment kon ik niet bevroeden dat het Vaticaan zijn standpunt over Maria Magdalena zou herzien. Op 10 juni 2016 heeft de heilige stoel echter een persbericht laten uitgaan, waarin Maria Magdalena tot ‘apostel van de apostelen’ werd verklaard.

Na haar meer dan 13 eeuwen te hebben zwartgemaakt, heeft Rome nu besloten dat Maria Magdalena een liturgische verering verdient op gelijke voet met de andere apostelen. In het slotwoord van het persbericht noemt aartsbisschop Roche haar zelfs ‘een voorbeeld en rolmodel voor alle vrouwen in de kerk’.

de schakel tussen paus Anacletus I en Maria Magdalena

Volgens de legenden is Maria Magdalena in het Turkse Efeze gestorven. Daarom heb ik ervoor gekozen om paus Anacletus I in die stad te laten opgroeien. Hij bezocht daar bijeenkomsten onder haar leiding en ziet zichzelf als de hoeder van de kennis die Jezus aan Maria Magdalena heeft geopenbaard.

In overeenstemming met de geloofstraditie laat ik hem sterven als martelaar. Meer eer verdient hij niet volgens het Vaticaan. Ooit had de katholieke kerk hem heilig verklaard, maar uit dat register is hij later weer geschrapt.